اجاره، عقدی معوض می باشد که در آن، منافع به صورت رایگان، تملیک نمی شود. به عبارت دیگر، زمانی که بین دو نفر، قراردادی با عنوان اجاره، منعقد می گردد، فردی، مال خود را در ازای دریافت مبلغی به دیگری می دهد تا از منافع آن استفاده نماید. طرفین عقد اجاره را موجر و مستاجر می نامند. موجر، یعنی اجاره دهنده و مستاجر، یعنی اجاره کننده می نامند و مورد اجاره را عین مستاجره می نامند.
در رابطه موجر و مستاجر، به طور کلی و با توجه به سال انعقاد عقد اجاره، احکام دو قانون بر این عقد بار می شود. یک ، قانون روابط موجر و مستاجر مصوب 1356 و دو، قانون روابط موجر و مستاجر مصوب 1376، که هر کدام از این قوانین، احکام مخصوص به خود را داشته؛ و ضمنا باید بررسی گردد تا مشخص شود، چه قانونی بر قرارداد اجاره موضوع دعوی، حاکم می باشد.
با توجه به اهمیت این موضوع، در این مقاله قصد داریم، در ابتدا، به این سوال پاسخ دهیم که قانون روابط موجر و مستاجر چیست؟ سپس در ادامه، قانون روابط موجر و مستاجر مصوب 1356 را بررسی کنیم. در ادامه، قانون روابط موجر و مستاجر مصوب 1376 را تحلیل نماییم. قانون موجر و مستاجر مجموعهای از مقررات قانونی است که روابط بین صاحبخانه (موجر) و مستاجر را در قالب قرارداد اجاره تنظیم میکند. در این مقاله به بررسی کامل وظایف قانونی موجر و مستاجر، تفاوت اجارهنامه رسمی و غیررسمی، شرایط فسخ قرارداد، تخلیه پیش از موعد، اجرتالمثل ایام تصرف، انتقال محل اجاره، و بیمه آتشسوزی پرداختهایم. آشنایی با این قوانین برای جلوگیری از بروز اختلافات حقوقی و حفظ منافع طرفین ضروری است. اگر در خصوص این موضوع، سوالاتی دارید، در این مقاله در سایت دکتر امید مقدسی فر همراه ما باشید.
پیشنهاد مطالعه: در صورتیکه به مطالعه این دست از مطالب علاقهمند هستید مطلب ” سرقفلی چیست و به چه نکاتی درباره آن باید توجه کرد؟
” را در سایت دکتر امید مقدسی فر بخوانید.
قانون روابط موجر و مستاجر مصوب 1356
در پاسخ به این سوال که قانون روابط موجر و مستاجر چیست؟ باید گفت به طور کلی، دو قانون، بر روابط موجر و مستاجر، در کشور ما، حاکم می باشد که یکی از آنها، قانون روابط موجر و مستاجر مصوب 1356 است. البته، قانون روابط موجر و مستاجر مصوب 1356، تنها بر قراردادهای تجاری که قبل از سال 1376 منعقد شده اند، حاکم می باشد. این قانون، نکات مخصوص به خود را دارد، که در ادامه به توضیح این نکات می پردازیم:
این قانون، در 31 ماده، تنظیم شده است. به موجب ماده 30 این قانون، احکام این قانون، آمره هستند؛ به این معنی که توافق بر خلاف شرایط و احکام مقرر در این قانون، باطل و بلااثر است .
قرارداد اجاره، می تواند به صورت کتبی و شفاهی منعقد گردد. ماده 1 این قانون، در این خصوص مقرر داشته: ” … اعم از این که نسبت به مورد اجاره، سند رسمی یا عادی، تنظیم شده یا نشده باشد ، مشمول مقررات این قانون است .”
تعیین مدت در اجاره اماکن تجاری، جنبه صوری داشته و موجر، بجز موارد استثنایی که در ماده 14 تعیین شده اند، نمی تواند تقاضای تخلیه عین مستاجره را مطرح کند . به این ترتیب، تمدید قرارداد اجاره، به صورت خودکار انجام می گیرد.
در این قانون، در روابط موجر و مستاجر مربوط به اماکن تجاری، مستاجر به هنگام تخلیه عین مستاجره ، سرقفلی را به نرخ عادله روز از موجر دریافت می کند. اعم از آن که به هنگام عقد، به موجر، سرقفلی داده باشد یا خیر. البته مستاجر در مواردی از حق سرقفلی محروم می شود. این موارد، شامل تغییر شغل، عدم پرداخت اجاره بها، تعدی و تفریط مستاجر می باشد.
به موجب ماده 31 این قانون، دایره شمول روابط موجر و مستاجر، منوط به بخش هایی است که در آن نقاط، این قانون به مرحله اجرا گذاشته شده و یا وزارت دادگستری یا وزارت مسکن و شهرسازی، لزوم اجرای آن را آگهی کرده باشند.
در این قانون ، رعایت شرایط شکلی، الزامی نمی باشد. زیرا در خصوص شکل و نوع قرارداد و عنوان عقد و تعداد نسخ و امضاء متعاملین و یا وجود شهود، الزاماتی در این قانون، وجود ندارد.
این قانون ، بر خلاف قانون روابط موجر و مستاجر 1376، قانونی است که حمایت از مستاجر را در دستور کار قرار داده است.
لازم است به این نکته اشاره شود که دریافت حکم تخلیه مستاجر، تنها در صورتی ممکن است که موجر به دفاتر خدمات قضایی مراجعه کرده و دادخواست تخلیه ملک را تنظیم نموده و ثبت دادخواست نماید. به موجب این قانون، شورای حل اختلاف، صلاحیت رسیدگی و صدور حکم تخلیه را ندارد و این حکم، باید توسط خود دادگاه صادر گردد.

پیشنهاد مطالعه: در صورتیکه به مطالعه این دست از مطالب علاقهمند هستید مطلب ” وکیل مشارکت در ساخت ” را در سایت دکتر امید مقدسی فر بخوانید.
حقوق و تکالیف در قرارداد اجاره
تعریف اجاره در قانون مدنی
مطابق ماده 466 قانون مدنی: «اجاره عقدی است که به موجب آن مستاجر، مالک منافع عین مستاجره میشود. اجارهدهنده را موجر، اجارهکننده را مستاجر، و مورد اجاره را عین مستاجره میگویند.»
مسئولیتهای موجر و مستاجر در قرارداد
- تحویل مورد اجاره به مستاجر پس از انعقاد قرارداد
- بازگرداندن مبلغ ودیعه یا پول پیش در زمان تخلیه
- انجام تعمیرات کلی و اساسی (مثل لولهکشی، سیستم گرمایش، سقف و…)
- عدم ایجاد تغییر در ملک در طول مدت قرارداد که مانع استفاده مستاجر شود.
تکالیف مستاجر در قرارداد ملکی
- پرداخت به موقع اجارهبها طبق قرارداد
- تخلیه ملک در پایان مدت اجاره
- انجام تعمیرات جزئی مانند تعویض لامپ یا رنگآمیزی جزئی
- پرداخت هزینههای مصرفی مثل آب، برق، گاز، تلفن و شارژ ساختمان
- اجتناب از ورود خسارت به ملک یا ممانعت از تعمیرات اساسی توسط موجر
تفاوت قراردادهای رسمی و غیررسمی در قراردادهای موجر و مستاجر
قرارداد رسمی، توافقی است که در دفترخانه اسناد رسمی به ثبت رسیده باشد. اگر این فرآیند انجام نشود، حضور حداقل دو شاهد الزامی است تا در مراجع قضایی اعتبار داشته باشد. قراردادهای تنظیمشده در بنگاههای معاملات ملکی نیز فقط در صورت داشتن دو شاهد معتبر تلقی میشوند.
شرایط فسخ در قراردادهای اجاره
فسخ قرارداد توسط مستاجر
اگر موجر به تعهدات خود عمل نکند یا ملک ایراد جدی داشته باشد، مستاجر مجاز است قرارداد را خاتمه دهد. همچنین در صورت توافق قبلی، امکان فسخ پیش از موعد نیز وجود دارد. در مواردی مثل خرابی غیرقابلتعمیر، ترک قرارداد از سوی مستاجر قانونی است.
فسخ قرارداد توسط موجر
در صورتی که مستاجر از ملک در جهتی برخلاف توافق اولیه استفاده کند یا مرتکب تخلف شود یا اجاره را چند ماه پرداخت نکند، موجر میتواند اقدام به فسخ نماید.

مسئولیت تعمیرات اساسی در ملک اجارهای
چنانچه خرابی تجهیزات ملک بر اثر سهلانگاری مستاجر باشد، جبران هزینهها بر عهده اوست. در غیر اینصورت، تعمیرات کلی با مالک خواهد بود.
فرآیند تخلیه ملک و راهکارهای قانونی
اگر پس از اتمام مدت اجاره، مستاجر از تخلیه ملک خودداری کند و یکی از شرایط زیر برقرار باشد، مالک میتواند از شورای حل اختلاف درخواست تخلیه فوری ارائه دهد:
- اتمام مدت اجاره
- عدم پرداخت اجاره بیش از سه ماه
- نقض تعهدات قراردادی از سوی مستاجر
مراجع صالح در دعاوی موجر و مستاجر
رسیدگی به دعاوی اجاره املاک مسکونی معمولاً در صلاحیت شورای حل اختلاف است. در مورد املاک تجاری، دادگاههای عمومی به این مسائل رسیدگی میکنند.
مفهوم اجرتالمثل ایام تصرف
در مواردی که مستاجر بدون قرارداد معتبر از ملک استفاده کند، مالک میتواند اجرتالمثل ایام تصرف مطالبه نماید. این مبلغ با توجه به نظر کارشناس و شرایط استفاده تعیین میگردد.
قوانین انتقال اجاره به شخص ثالث
در صورتی که در قرارداد اجاره، مجوز انتقال ملک به دیگری درج شده باشد، مستاجر میتواند ملک را واگذار کند. در غیر این صورت، انتقال ممنوع بوده و موجر اختیار فسخ دارد.
بیمه آتشسوزی در قراردادهای اجاره
مسئولیت پرداخت هزینه بیمه آتشسوزی بر عهده موجر است. در مقابل، مستاجر وظیفه دارد وسایل شخصی خود را در برابر آتشسوزی بیمه کند. این اقدام جهت پیشگیری از خسارات مالی اهمیت زیادی دارد.
پرسشهای پرتکرار درباره اجاره ملک
آیا موجر باید پکیج خراب را تعمیر کند؟
اگر خرابی ناشی از فرسودگی طبیعی باشد، بله؛ ولی اگر ناشی از سهلانگاری مستاجر باشد، خیر.
آیا قرارداد اجاره بدون شاهد معتبر است؟
خیر، برای دستور تخلیه فوری، وجود دو شاهد در پای قرارداد ضروری است.
آیا مستاجر میتواند زودتر از موعد قرارداد را فسخ کند؟
تنها در صورت توافق در قرارداد یا عدم انجام تعهدات موجر، بله.
در صورت بروز اختلاف میان موجر و مستاجر بر سر تخلیه، تمدید قرارداد یا شرایط اجاره، مشورت با یک وکیل ملکی میتواند بسیار مفید باشد. همچنین برای آشنایی بیشتر با مراحل قانونی تخلیه ملک، پیشنهاد میکنیم مقاله ” نکات قانونی تخلیه ملک ” را مطالعه کنید.
